Felâk ve Nas Sûreleri (Muavvizeteyn)

Kur’an’ın son sûreleri olan Felak ve Nas sûrelerine “Muavvizeteyn” (sığınma sureleri) denilir. Bunların Mekkî mi Medenî mi olduklarına dair herhangi kesin bir rivayet yoktur.

Felâk Sûresi

Kur’an-ı Kerîm’in yüzonüçüncü suresi. Konusu, yaratıkların şerri, hased ve sihirdir. Nüzûl sebebi hakkında da değişik bilgiler verilmiştir. Bunlardan en yaygın olanında; Lebid b. Asam adlı bir yahudi büyücü Hz. Peygamber (s.a.s.)’e onu yok etmek için büyü yaptı. Melekler Allah Resulu’ne büyüyü bildirdi. Cebrâil de Muavvizeteyn sûrelerini Cenab-ı Allah katından getirerek, onu büyüden kurtardı. Mu’tezile mezhebi, Hz. Peygamber’e büyü tesir etmez diyerek bu görüşü reddetmektedir .

Meali:

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın ismiyle.
1- De ki: “Sığınırım o sabahın Rabbine, 
2- Yarattığı şeylerin şerrinden,
3- Karanlığı çöküp bastırdığında bir gecenin şerrinden,
4- o düğümlere üfleyen üfürükçülerin şerrinden 
5- ve kıskançlık gösterdiğinde bir kıskancın şerrinden!”

Felâk suresinin fasılası Dal, Be, Kaf harfleridir. “Be”, ortada yalnız olarak tam manasıyla bir fâsıla harfidir.

“De ki: Sığınırım tanyerini ağartan Rabb’a”

“De” emri sadece Resulullah’a değil, bütün mükelleflere şâmildir. Veya “ey Resulum, kendine ve herkese şöyle dua etmelerini söyle” demektir: “Tanyerini ağartan Rabb’a sığınırım. “

“Sığınma” fiili, müminlerin bir şeyden korktuklarında bunların şerrinden ancak Allah’a sığınmalarını ifade eder. Hz. Meryem, Hz. Nuh, Hz. Musa’nın da dualarında Allah’a sığındıkları başka ayetlerde zikredilmiştir (Meryem, 19/1 8; Hud, 1 1/47; el-Bakara, 2/67). Hadis-i şeriflerde de her tehlike ve şerre karşı Allah’a sığınmaya dair ma’lûmat pek çoktur. Hz. Âişe’nin rivayetiyle bunlardan en meşhuru şöyledir: “Allah’ım cehennemin fitnesinden, zenginlik ve fakirliğin şerrinden sana sığınırım.”

Felâk’ın manası, yaygın tefsire göre sabah demektir. Araplar, günün doğmasına “felakü’s-subh” derler. Yırtmak, yarmak en fazla kullanılan anlamlarıdır. Lugatlarda “felâk” kelimesinin anlamları şöyle belirtilmektedir: Âdemden yarılıp çıkan bütün yaratıklar, tan, sabah, aydınlık, fecr, iki tepe arasındaki düzlük, suçluların hapishanede ayaklarına vurulan tomruk (falaka), cehennem veya cehennemde bir kuyunun ismi, çanak dibinde kalan süt artığı, ekşiyip kesilmiş süt, subuh, enhar, mutlak yaratma, bütün mahlukatın içinde bulunduğu şeyi yırtarak çıkması, eksik ve muhtaç oluşuyla Rabb’e sığınma zorunluğu.

Bu birinci ayeti tefsir eden ayet şudur: ”Taneyi ve çekirdeği yaran şüphesiz Allah’tır. Ölüden diriyi ve diriden ölüyü çıkarır. İşte Allah budur, nasıl yüz çevirirsiniz? Tanyerini ağartan {Fâlikü’e Esbâh) geceyi dinlenme zamanı, güneş ve ayı vakit ölçüsü kılandır. Bu, Aziz ve Alım olanın nizâmıdır” (el-En’âm, 6/95-96). “Rabb” Allah’ın sıfat ismidir. Terbiye eden, yetiştiren anlamında kullanılması, sığınma olayının uygun düşmesi içindir. Müfessirlerin çoğunluğu “felâk” kelimesine sabah manasını vererek âyeti şöyle tefsir etmişlerdir: Felâk’da, zulmet sonrasında nur, darlıktan sonra genişlik, kapanmadan sonra açılma manalarına işâret etmek üzere ancak Rabbe sığınarak O’nun bütün şerlerden kurtarıp koruyacağına dair bir ilâhı va’di hatırlatarak havf ve recâyı takviye ve Rabbe itaat ile ona iltica ettiren bir şevklendirme vardır. Felâkın zikri, sabahın kıyamet gününden bir misal olmasıdır ki, ölümün kardeşi olan uykudan uyanılan kabir benzeri evlerden alelacele çıkarak rızık için sabahları yeryüzüne dağılan insanların halini tasvir etmektedir.

”Yaratıkların şerrinden” 

Bütün yaratıklar şer(kötülük) işleyebilirler. Allah bütün yaratıkları üzerinde galib olduğundan, bizim bilmediklerimizi bildiğinden ancak O’na sığınarak, hiçbir şeyin karşı çıkmasına güç yetiremeyeceği yüce bir Hakîm’e sığınılmış olmaktadır.

Ser kelimesi, zarar, noksan, eziyet, keder için de kullanılır. Hastalık, açlık, savaş ve ölüm, ateşte yanmak, evlâdın ölümü, gibi somut ve âfâkî veya küfür, şirk, her çeşit günah ve zulüm gibi şerlerle her çeşit ruhî ve nefsî olan enfüsî şerlerden Allah’a sığınırım demektir. Bu âyette genel olarak şerler zikredildikten sonra, en fazla sakınılacak bazı şerlere geçilmektedir:

“Ve ortalığı kaplayan karanlığın şerrinden,” 

“Gâsık” kelimesi de, “felâk” kelimesi gibi birçok mana ile tefsir edilmiştir. Esas manası karanlık demektir. Bunun masdarı olan “gâsak, gusûk, gâsekan” kelimeleri lügatta şiddetli karanlık, dolgunluk, akmak, dökülmek, soğukluk, korkaklık manâlarında verilerek dolmak, akmak, dökülmek manalarına tekabül etmektedir. Bu suretle gecenin zulmeti hücum edip dolarak pek karanlık olmaya masdar gâsak, gâsakan, gûsuk denildiği gibi, ilk koyu karanlığa da isim olarak gâsak denilir ve gâsak felâka tekabül ettirilerek gasaktan felâka, gecenin kararmasından sabahın aydınlığına kadar anlamı çıkar. Vâkab kelimesi ise, yüksek yerlerden sellerin aktığı çukurlar, dahil olmak, kaplamak demektir.

Suçlar genellikle gece karanlığında işlenir, şeytan oynayacağı oyunları karanlıkta daha rahat oynar; kuruntu, vesvese, korku ve tasa geceleri kaynaşır. Eziyet verici, zehirli, yırtıcı hayvanlar da gece ortaya çıkarlar. Anarşistler geceyi bekler, cinayetler genelde geceleri işlenir. Bu sebeple gecenin şerrinden Allah’a sığınırım. Fecri getiren Allah’a. Güneş battıktan sonra her tarafa dağılan şeytanlara karşı karanlık bitinceye kadar çocukların eve toplanması, hayvanların kapatılması bir sünnettir.

Bazı tefsirlerde gâsak, şiddetli zulmet, gecenin şerri olarak alınarak, gece ansızın gelip çatan arıza ve hayalet gibi belâ ve musibetlere teşmil edilmiştir. Bazıları da “gasık”ı kamer (ay) ve ayın tutulması ve kaybolması şeklinde almışlardır. Ay tutulması ve mihak zamanını müneccimler zayıf bulur, sihirbazlar da sihirlerini o zaman icra ederler. Bu manâda şerrin gecenin karanlığında ortaya çıkması kastedilir.

Karanlığın bütün soyut ve somut manalarıyla şerri barındırması anlamında, maddî ve manevî şer ve zararların, gam ve kederin de kara talih ve karanlıkla vasıflandırılmasıyla “gecenin şerrinden, yıldızların kaybolmasıyla gelen karanlığın şerrinden, kamerin tutulmasında ve kaybolmasında gelen şerden* Allah’â sığınırım” demektir.

“Düğümlere üfürenlerin şerrinden,” 

Burada “Neffâsâtı fi’l-ukad” ifadesindeki ukad, ukdenin çoğuludur ve düğüm demektir. Nefese; üflemek çoğulu neffâse’dir. Bunu “allâme” kalıbında anlarsak anlamı “çok üfleyen erkek”, dişi siğada alırsak “çok üfleyen kadınlar” demektir. Nefese’nin çoğulu “Nüfus ve cemaatler” demekte olabilir, çünkü Araplar nüfus ve cemaat kelimesini dişil (müennes) kullanırlar. Burada düğüme üflemek müfessirlerin çoğuna göre “sihir” demektir. Ayetin anlamı, “sihirbazların şerrine karşı fecri getiren Rabbe sığınırım” olur. Zemahşerî’ye göre ise bunun anlamı, kadınların kurnazlığı ve hileleridir. Kur’an, sihri küfür saymıştır (el-Bakara, 2/102). Sihir haramdır ve yedi büyük günahtan (şirk, öldürmek, fâiz, yetim malı yemek, zina iftirası, cihaddan kaçmak, sihir) biridir. Neffâsât, üfleyici karılar anlamında cadılara veya kadınların hilelerine şâmildir. Mana şudur: İpliklere düğümler atıp onlara üfleyen (tükrükleyen) rukye ve efsun yapan cadıların veya nefislerin veya cemaatlerin şerrinden, fitneci kadınlardan, nefsin hayvanı isteklerinden, şehvet ve gadabın şerrinden Allah’a sığınırım. Sihrin aslında bir gözbağcılık olduğu başka ayetlerde açıklanmıştır. Sihir, şeytânı bir oyun olarak insanları etkiler, korkutur. Sihrin şerrinden Allah’a sığınırım demekle Felâk ve Nâs surelerini okumak sihre karşı durmak demektir.

”Ve hased eden hasedçilerin şerrinden” 

Hased, Allah’ın bazı kullarına lütfettiği nimetler karşısında kıskançlık duygularına kapılarak o kulların bu nimetlerden mahrum olmasını dilemektir. Bu şer bir niyet ve fiildir. Hasedçinin şerrinden Allah’a sığınırım.

Sahih hadislerde Hz. Peygamber’in yatarken İhlâs, Felâk ve Nâs surelerini okuyarak ellerinin içine üflediği sonra başından ve yüzünden başlayarak üç defa elinin eriştiği kadarıyla bütün vücudunu sıvazladığı bildirilmiştir. Müslümanlar da onu her şeyde örnek aldıkları gibi bu sünnete uymuşlar, beş vakit namazlarda Muavvizeteyn okumuşlar ve Allah’a emrettiği şekilde bütün şerlerden sığınmışlar ve Allah onları şerlerin her çeşidinden korumuştur (Seyyid Kutub, F; Zılâli’l-Kur’an, XVI, 441-447; Mevdûdî, Tefhîmu’l-Kur’an, VII, 322-326; Mehmed Vehbi, Hulâsatü’l-Beyân, XV, 6619-6626, Ömer Nasuhi Bilmen, Kur’an-ı Kerîm’in Türkçe Meâli Alisi ve Tefsiri, VIII, 41 17-41 19; İbn Kesir, Hadislerle Kur’an-ı Kerîm Tefsiri, XV, 8809-8824; M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, VIII, 6367-6409).

Nas Sûresi

Kur’an-ı Kerim’in yüz on dördüncü sûresi. Altı ayet, on altı kelime ve yetmiş dokuz harften ibarettir. Fasılâsı sin harfidir. Medenî sûrelerden olup, Felak sûresinden sonra nazil olmuştur. Mekkî olduğu da söylenmektedir. 

Meali:

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın ismiyle.
1- De ki: Sığınırım ben insanların Rabbine, 
2- İnsanların hükümdârına, 
3- İnsanların ilâhına, 
4- O sinsi vesvesecinin şerrinden. 
5- O ki, insanların göğüslerine vesveseler fısıldar. 
6- Gerek cinlerden, gerek insanlardan.

Felak sûresi ile aynı konuyu işleyen sûre, bilinen ve bilinmeyen bir takım zararlı şeylerin şerrinden Allah Teâlâ’ya sığınmayı emretmektedir. Sûre, Mekkeli müşriklerin, İslam’ın mesajını boğup, yoketmek için, bütün güçleriyle Resulullah (s.a.s)’in başına üşüştükleri bir zamanda nâzil oldu. Müşrikler onu susturmak için kullandıkları zorbaca yöntemler yanında, sihir yoluna da başvurmaktan geri kalmıyorlardı. Allah Teâlâ, Resulunü ve kendine inanan bütün insanları, bu tip kötü insanların ve onların yardımcı ve yol göstericileri olan şeytanların vereceği zararlardan korumak için bu iki sûreyi gönderdi.

Felak sûresinde, büyü ve hasetten doğabilecek kötülüklerden dolayı bir sığınmadan bahsedilmektedir. Bu sûrede ise, insanın kalbine vesvese verenlerin şerrinden korunmak için bir sığınma sözkonusudur.

Sûrenin ilk üç ayeti, kendisine sığınılması emredilen Allah Teâlâ’nın Rablık, Hükümdarlık ve İlâhlık sıfatlarını zikretmektedir.

Bu, sığınılan Allah Teâlâ’nın dilediğini her türlü kötülükten koruyabileceğini ve izni olmadan kimsenin kimseye bir zarar vermesinin mümkün olmadığım vurgulamaktadır. Vesvesecinin şerrinden bu sıfatlara sığınıldığı gibi, diğer bütün kötülüklerden korunmak için yine bu sıfatlara iltica edilir:” De ki: Sığınırım bütün insanların Rabbine bütün insanların hükümdarına, bütün insanların ilâhına” (1-3).

Peşinden, sığınılması gereken şer zikredilir: “İnsanlara kötü şeyler (vesvese) fısıldayan o sinci vesvesecinin şerrinden. O ki tekrar tekrar döner ve insanların göğüslerine (kötü şeyler) fısıldar” (4-5).

İnsanları saptırmak, başlarına kötü şeyler getirmek isteyenler, görünmez varlıklar olan cinlerden olabildikleri gibi, insanların arasında dolaşan hemcinslerinden de olabilirler: ” Bu vesveseci gerek cinden, gerek insandandır” (6).

Bu şerden Allah’a sığınmanın anlamı, şerrin kalbe yerleşmemesi için Allah’a dua etmek ve sığınma isteminde bulunmaktır. İkinci anlamı: Allah yolunda çalışanların aleyhinde halkın kalbine vesvese verene karşı daima Allah’a sığınmaktır. Hak davetçilerinin, Allah’a daveti bırakarak, her bireyin davetçiler hakkındaki yanlış düşüncelerini düzeltemeyeceği ve ithamlara cevap veremeyeceği ve bunlar için vakit ayıramayacağı bilindiğine göre, tek çare bütün bunlardan Allah’a sığınmaktır. Ayrıca muhaliflerin seviyesine inilerek, kendini savunmak için onlara cevap verilmesi de uygun değildir. Onun için Allah, hak davetçilerine yol gösterir ve şöyle buyurur: “Şerre karşı Allah’a sığınarak hiç bir şeye aldırmadan davete devam edin”.

Burada vesvesecinin, şer fiilinin başlangıcı olduğu sonucu diş çıkmaktadır. Vesvese, gâfil ve zihni boşalan bir insan üzerinde önce etkili olur ve kalbinde kötülüğe istek meydana getirir. Bu kötü niyet daha sonra irade haline gelir ve vesvesenin de etkisiyle irade pekişir. Son adımda ise, şer amel ortaya çıkar. Vesvese verenin şerrinden Allah’a sığınmanın anlamı, Allah’ın henüz başlangıcında şerri yok etmesini istemektir.

Kaynak: Sait KIZILIRMAK – Ömer TELLİOĞLU Şamil İslam Ansiklopedisi

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.